Diyanet Besmeleyi, Fatiha Suresinden Sayınca...

Besmelenin Fatiha suresinden bir ayet sayılıp sayılmaması ne zaman başladı ?

Hanefiler, Şafilerde olduğu gibi Fatiha okumadan önce Besmeleyi sesli mi , sessiz mi söylemeli.?

Kısaca, Besmele olarak bildiğimiz "Bismillahirrahmanirrahim"'in Fatiha suresinden bir ayet sayılıp sayılmaması konusu, İslam mezhepleri arasında fıkhi bir ihtilaf konusu olmuş ve olmaya devam etmektedir.

Kur'an-ı Kerim'de Besmelenin bir ayetin (Neml suresi ayet 30 - “O Süleyman’dandır ve o Bismillahirrahmanirrahim: Rahman ve Rahim Allah’ın adıyla (başlamakta)dır” ) bölümü olduğu şüphe götürmeyen ve alimlerce kabul görmüş bir durumdur. Bu açıdan bakıldığında sure başlarındaki besmeleler konusunda âlimler ihtilâf etmişlerdir.
Bu ihtilaf, sahabe döneminden itibaren tartışılmaya başlanmış olup, Kur'an'ın Mushaf haline getirilmesi ve namaz uygulamalarının yerleşmesi sürecinde (1. ve 2. yüzyıllar) imamların tefsir ve hadis yorumlarına dayalı olarak şekillenmiştir.
Özellikle İmam Şafii ve onun ekolünü takip edenler tarafından Besmele, Fatiha'nın bir parçası kabul edilmiştir. (Burada bir parantez açmak istiyoruz. Kimi kanıtlara dayanan İmam-ı Şafiî, besmeleyi Fatiha’dan bir ayet saymıştır. Öteki surelerdeki besmeleler hakkında tereddüt ettiği bilinen Şafiî, kâh besmele her surenin ayetidir, kâh yalnız Fatiha’dan bir ayettir dediği, de sabittir.)
Şafii mezhebine göre besmele, Fatiha suresinin başındaki 1. ayettir. Bu nedenle Şafiilerde namazda Fatiha okurken sesli olarak besmele çekmek farzdır ve besmelesiz Fatiha okunmaz. Hanefî ve Malikî Mezhebine Göre ise, besmelenin Kur'an'dan bir ayet (surelerin başındaki) olduğunu kabul etmekle birlikte, Fatiha'nın veya diğer surelerin ilk ayeti değil, sureleri birbirinden ayırmak için nazil olmuş müstakil bir ayet olduğunu savunulur. Bu mezheptekiler Besmeleyi sessizce okur.

Esas olan, surelerin başında bulunan besmele cümlelerinin, Kur’an-ı Kerîm’in Mushaflarda ilk defa toplanmasından itibaren yazılageldiği, aynı dönemde Kur’an’a dahil olmayan hiçbir şeyin Mushaf'a yazılmadığı dikkate alınırsa –aksine görüşler bulunmakla birlikte– her surenin başındaki besmeleyi, surenin ayet sayılarına dahil olmayan ayrı bir ayet olarak kabul etmek gerekmektedir. (Kaynak : DİB; Kuranı Kerim)

Ne var ki, Şafii mezhebinin görüşü ülkemizde de son dönemde Diyanet İşleri Başkanlığınca da kabul görmüş olduğundan, son yıllardaki basımlarda Besmele 1 numaralı ayet olarak işaret edilmeye başlanmıştır. Oysa, İslam alimlerinin büyük çoğunluğuna göre, Kur'an-ı Kerim'de Hicr Suresi 87. ayette geçen "tekrarlanan yedi" (es-Seb'u'l-Mesânî) ifadesi ile, namazların her rekatında tekrar tekrar okunan 7 ayetli Fatiha Suresi'ni ifade ettiği kabul edilir.
Hanefilerin kabul ettiği 7 ayetli Fatiha'nın Besmeleden ayrı olarak eski basım Kur'an-ı Kerim'ler de yer aldığı net olarak görülürken, son yıllardaki basımlarda bu 7 ayetin "gayril mağdubi" ile başlayan kısmı bir önceki ayetle birleştirilmiş, 6'ya düşürülerek en başta yer alan Besmele'nin eklenmesi ile yine 7 ayet sayılmaya devam etmektedir. Daha önce "siratallezine en amte aleyhim" ayetinin ayrı yazılması, son dönemde "gayril mağdubi" ile birleştirilmiş olmasının izahı da yapılmamıştır. ( İslam Ansiklopedisi)

Aşağıda yer verdiğimiz eski basım Kur'an-ı Kerim resimlerinde görüleceği gibi, ( Dikkat ederseniz, bir serlevhada da 8 durak yer almış ) Besmeleden ayrı olarak yazılan Fatiha suresi 7 ayet olarak işaretlenmiştir. Hanefi ve Maliki mezhebince kabul gören de budur. Bunun bir ispatı da , Fâtiha Mekke’de, İslamiyet'in ilk yıllarında nazil olmuş olup yedi ayettir. Bütün olarak nazil olan ilk suredir. (Vâhidî, s. 19-20; Zerkeşî, I, 207; Süyûtî, I, 30, 34; M. Abdülazîm ez-Zürkānî, I, 88-89) Nazil olduğunda besmele başında yoktu. Besmelenin esası, yapacağım, okuyacağım, eda edeceğim vs şeklinde bir işe başlarken Besmeleyi söylediğimiz gibi, Fatiha suresini okumaya da Besmele ile başlıyorum şeklinde olan bir açıklamada, besmeleyi Fatiha'ya kattığımızda baştan yine besmele dememiz gerekir gibi bir düşüncede ortaya çıkmakta ki, bu da tekrarın bir anlam kazandırmayacağı şeklinde düşünülmelidir.

Bir diğer taraftan da, Besmelesi olmayan surenin Tevbe suresi olduğunu biliyoruz. Eğer, Fatiha suresinde bir besmele var ise ve bunu Fatiha suresinden ayrı olarak düşünemediğimizde Fatiha suresine içinde besmele var diyerek besmele çekmeden okunan ikinci sure durumuna da düşmüş olamaz mıyız. ?

İşin özünde, dikkatle baktığımızda zaten Fatiha içinde bir "Rahman Rahim" yer almaktadır. Fâtiha suresi," hamdin âlemlerin rabbi Allah’a ait ve mahsus" olduğunu bildiren ayetle başlar. Bu ayet, Kur’ân-ı Kerîm’in nüzul sebeplerinin başında yer alan tevhidi ifade ve ilân etmektedir (Reşîd Rızâ, I, 36). Endülüslü müfessir İbn Cüzey de Fâtiha’nın ilk âyetindeki “rabbi’l-âlemîn” terkibinin tek başına tevhid akîdesini dile getirdiğini, başındaki “el-hamdü lillâh” ile birlikte ele alındığında ise âyetin kelime-i tevhidden daha kapsamlı bir mâna taşıdığını söyler (Kitâbü’t-Teshîl, I, 57). Bu âyeti Allah’ın esirgeyen ve bağışlayan (rahmân ve rahîm), aynı zamanda din gününün sahibi ve hükümranı olduğunu ifade eden övgü âyetleri takip eder. (İslam Ansiklopedisi)

Diyanet İşleri Başkanlığı'nın daha önce Fatiha'dan bir ayet saymadığı daha sonra yeniden oluşturulan "Kur'an Yolu Tefsiri" ile dahil ettiği Besmele'nin 1. ayet olarak kabulü bu çalışma ile başlar. Bu tefsirle birlikte 2000'li yıllardan sonra basımı yapılan Kur'an-ı Kerim yayınlarında besmele Fatiha'dan bir ayet olarak hayatımıza girmiştir. Burada, Hanefi mezhebinden olanlar için sıkıntı olduğu düşünülebilinir. Günümüzde Hanefiler, Besmele'yi Fatiha ile birlikte sesli mi sessiz mi okuma tartışmasını sürdürmektedir.

Ansiklopedik bir bilgi olarak, "Kur'an Yolu Tefsiri", Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından yayınlanan ve Prof. Dr. Hayrettin Karaman, Prof. Dr. Mustafa Çağrıcı, Prof. Dr. İbrahim Kâfi Dönmez ve Prof. Dr. Sadrettin Gümüş'ten oluşan uzman bir heyet tarafından hazırlanan 5 ciltlik Türkçe meal ve tefsir çalışmasıdır. İlk basımı 2000'li yılların başında olmuştur.

Kuran Yolu Tefsirine ulaşmak için tıklayınız

Derleme : @dinierk - Erol Kara