Hac Mevsiminde Hazırlanan Özel Çantalar

Surre alayındaki feraşet çantaları, yalnızca bir taşıma aracı değil; emanet bilinci, ölçülülük ve anlam yüklenen eşya anlayışının sembolüdür.

Ferâşet, Arapça bir kelime olup sermek, döşemek, süpürmek manalarına gelir (Pakalın, 1971: 606) Osmanlı terimlerinde ferrâş; vakıf eserlerini temizleyip süpürenlere denmektedir. En özel hâliyle bu tabir; Haremeyn-i Şerifeyn’i yani Mekke-i Mükerreme ve Medine-i Münevvere’deki mukaddes yerleri temizleyen hizmetliler olarak kullanılır. (Mert, 2017: 31) . En özel hâliyle bu tabir; Haremeyn-i Şerifeyn’i yani Mekke-i Mükerreme ve Medine-i Münevvere’deki mukaddes yerleri temizleyen hizmetliler olarak kullanılmıştır (yedikita.com.tr/degeri-kiratla-olculentemizlik-feraset-i-serife/).Mekke ve Medine’de birer “ferâşet vekilleri” bulunduğu Beratlı ferraşlar Mekke ve Medine’de oturan bir kişiyi kendilerine vekil olarak atadığı ve bu vekillere her sene Sürre Alayı ile belli bir miktar nakit para veya eşya gibi çeşitli hediyeler gönderildiği bildirilmektedir (Mert, 2017: 34, Çağlar, 2008: 84).

Osmanlılar zamanında saray olsun, halk olsun bu hususa fevkalâde çok önem verdikleri bilinmektedir. Armağan veya para göndermek isteyen herkesin gönderecekleri armağan ve paralar, o günkü deyimiyle Evkaf Nezareti yâni Vakıflar Bakanlığı vasıtasıyla alındığı (Ateş, 1981: 113), bu hediye ve paralar “Ferâşet Çantası” denilen çantaya konulduğu anlaşılmıştır (www.istanbulunsirlari.net/bu-cantanin-onemini-biliyor-musunuz/). 

Deriden imal edilen bu çantalar uzun ve çetin yol şartlarına dayanıklı olarak üretilmiştir. Bir yüzüne gönderenin, diğer yüzüne ise alıcının ismi yazıldığı görülmektedir (Önal, 2015: 414). 

Ferâşet çantaları ile Sürre çantaları aynı şekilde, aynı yere gitseler de farklı maksatla gönderilen iki ayrı çantadır. Bu ikisi birçok araştırmacı tarafından karıştırılmış ve yanlış anlaşılmaya sebebiyet vermiştir. Ferâşet sahiplerinin, vekillerine gönderdikleri hediye ve maaşlar ferâşet çantasına konulduğu (yedikita.com.tr/degeri-kiratla-olculen-temizlik-feraset-i-serife/), postacı çantalarına benzediği ve omza asıldığı anlaşılmıştır (www.ekergallery.com). 

Sürre ise kelime olarak kese, akçe kesesi, para kesesi demektir. Genel olarak içine değerli eşya ve para konan şeylere de sürre denmektedir. Terim olarak ise; Osmanlı Devleti tarafından her yıl Hac mevsiminde Haremeyn-i Şerifeyn (Mekke ve Medine şehirleri) de bulunan ihtiyaç sahiplerine gönderilen aynî ve nakdî yardımlara denmektedir. Gönderilen paralar, keselere koyulduğu için bu adı almıştır. Diğer bir adı ise malûmiyyedir (Mert, 2017: 41). 

Feraşet çantaları bugün çeşitli yerlerde karşımıza çıkmaktadır. Saraylara dağıtılmış olduğu gibi Başbakanlık Osmanlı Arşivi, PTT Müzesi, Ayosofya Müzesi gibi değişik müzelere dağıtılmıştır (www.ekergallery.com). 

Paralar ve hususî hediyelerin (kaftanlar, pırlanta yüzükler, elmaslar, inci tesbihler, avizeler, çantalar özel bir şekilde hazırlanmış bir yüzünde gönderenin, diğer yüzünde ise alıcının adı ve adresi kırmızı meşin üzerine sarı ibrişim ile işlenmiştir. Çantanın içine mektupla beraber konulan paralar önce zarfa konulmuş, zarfların üzerine nereye gidecekse ona göre ya “Allah kıyamet gününe kadar Mekke Şehri‘ni mükerrem kılsın” veya Allah Medine Şehri‘ni kıyamet gününe kadar nurlandırsın” diye dualar yazılmıştır. Ferâşet çantası olmayanlar olanların çantalarına zarflarını verdikleri, sonra bütün bu zarflar Ferâşet Çantasına konularak Evkâf Nezâreti Vakıflar Genel Müdürlüğü)’ ne makbuz karşılığı teslim edildiği anlaşılmıştır (www.istanbulunsirlari.net). kandiller, kılıçlar, paha biçilmez Mushaflar, yünlü dokumalar, halılar, gülsuyu vb.) yanında Kâbe örtüsünü (Kisve-i Şerif) konulurdu (www.istanbulunsirlari.net). 

Ferâşet çantaları Hac dönüşü adresleri üzerinde yazılı olan sahiplerine içinde hediyelerle geri getirilirdi. Çünkü Hac‘dan bu paraları alan o kişiler, gönderenlere teşekkür mukabilinde; zemzem, gümüş yüzük, misvak, kına, sürme, kürdan, öd ağacı, kurs (güzel kokulu bir takım maddelerden yapılmış, bir nevi mum gibi tütsü), hurma ve benzeri ufak tefek hediyeler yollarlardı (Resim 2) (Çağlar, 2008: 84). Bütün bunlar, o yılın sürre ve ferâşet defterlerine kaydedilirdi. Kaybolan veya henüz bulunamayan defterler hâriç, 16. yüzyılın sonlarından 20. yüzyılın ilk on yılına kadar beş bin civarında sürre defteri bulunmaktadır (www.istanbulunsirlari.net ) ( smartofjournal.com/files/smartjournal/1010665157_5_6.38_ID681_Odaba%C5%9F%C4%B1L0%C3%96zdemir_2147-2156.pdf.)