Şeriata Göre, Çocuğun Velayet Hakkı Kimindir ?

Şeriat Hukukuna Göre En Fazla Hak Kimde? 

İslam'da çocuk velayeti Hashanah (Çocuk Bakımı ve Gözetimi - vasilik) olarak bilinir. İslam'da evli çiftlerin, Allah'ın (c.c) ve Resulünün(sav) kanununa uyulması için hashanah (vesayet) kanunu hakkında bilgi sahibi olmaları gerekir. Toplumumuzda boşanma sonrası çocuk velayeti konusunda yaşanan anlaşmazlıklar giderek yaygınlaşıyor. 

Hashanah, İslam hukuk kitaplarında evlilik, boşanma, uzlaşma, birlikte yaşama ve evlilikle ilgili tüm türevleri içeren münakahat (evlilik hukuku) bölümünde açıklanmaktadır. 

Hashanah'ın açıklanması, ebeveynlerin boşanması (ebeveynlerin ölümü de dahil) durumunda çok gereklidir, çünkü Hashanah olmadan çocuklar ihmal edilebilir, bu da haklarını kaybetmeleri anlamına gelir. Bazı âlimler, anne ve babanın boşanması (ölümü) nedeniyle çocuklarının geleceği için hashanah'ın (bakım) bilinmesini bile şart koşmaktadır. Burada farz olan kanun, zorunlu kifâye anlamına gelir. Bu hashanah, ancak karı koca boşanmış (veya boşanma nedeniyle ölmüş) ve henüz annelerinden ayrılacak yaşta olmayan çocukları varsa yerine getirilir. Bu arada, hashanah'ın genel anlamı, çocukların korunması veya bakımı ve ergenlik çağına gelene kadar geçimlerinin sağlanmasıdır. 

Çocuğun doğumdan itibaren beslenmesini, bakım ve temizliğini belli bir süreye kadar en iyi bir biçimde annesi yerine getireceğinden bakım hakkı öncelikle anneye tanınmıştır. Annenin şefkat, merhamet ve bu işlere dönük fıtrî becerisinin bulunması da bunu gerektirmektedir. (İbn Hazm, el-Muhallâ, 10/143; Merğînânî, el-Hidâye, 2/283; İbn Kudâme, el-Muğnî, 8/237; Şirbînî, Muğni’l-muhtâc, 5/192-193)

Şeriat'a göre hashanah, küçük çocuklara (henüz mumayyiz olmayan/kendilerini idare edemeyen ve kendilerine bakamayan) bakmaktır. 

Çocukların nafakasının asıl kanunu her iki ebeveyn için de farzdır. Her ikisi de vefat etmişse, nafaka ebeveynlerin akrabaları veya en yakın akrabaları tarafından yapılmalıdır. Hiç akraba yoksa, nafaka devlet veya Müslüman cemaati tarafından yapılmalıdır. Boşanma veya ölüm nedeniyle karı koca arasında bir ayrılık varsa, çocukların nafakasını yapma hakkı en çok anneye aittir, eğer anne yeniden evlenmemişse. 

Bu, Peygamberimiz sallallahu aleyhi ve sellem'in Amr bin Şuayb'dan, babasından, dedesinden rivayet ettiği hadis ile doğrulanmaktadır: 

Bir kadın Peygamberimiz sallallahu aleyhi ve sellem'e şöyle şikayet etti: "Ey Allah'ın Resulü! Bu çocuk karnımı kap, göğüslerimi su kaynağı, odamı da evi olarak kullanıyordu. Şimdi babası beni boşadı ve onu benden almak istiyor." 

Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem bu kadına şöyle buyurmuştur: "Yeniden evlenmediğin sürece onun üzerinde daha fazla hakkın vardır."(Ebû Dâvûd, Talâk, 35 [2276]) buyurmuştur. 

Hz. Ebû Bekir de (r.a.) eşinden ayrılan bir babaya; “Annesinin okşaması, kucağına alması ve kokusu, çocuk açısından senin yanında kalmasından daha hayırlıdır. Sonra çocuk büyüyünce seçimini yapar.” (Abdürrezzâk, el-Musannef, 7/154 [12601]) demiştir.

Hashanah Şartları
Bu şartlar yerine getirilmezse, çocuk velayeti kaybedilir. Alimlere göre hashanah'ın şartları şunlardır: 

1. Sağduyulu olmalı. 
2. Kötü olmamalı ve Allah'ın kanunlarına sadık, güvenilir biri olmalı. 
3. Bakımı altındaki çocukların işlerini yönetmek ve eğitimini sağlamakla yükümlü olmalı. 
4. Bakımı altındaki çocuğa zarar verebilecek bir hastalığı veya ciddi bir hastalık geçmişi olmamalı.
5. Bakımı altındaki çocuğun evinde/bölgesinde daimi olarak yaşamalı. 

Hadahnetin uygulanmasının amacı, küçük çocukların hayatlarını korumak, bedenlerini, zihinlerini ve maneviyatlarını geliştirmektir. Bu nedenle, bu amacı gerçekleştiremeyen herkesten hadahnet hakkı otomatik olarak geri alınır. Hem kadın hem erkekte aranan bu ortak nitelikler yanında sadece kadında ve sadece erkekte aranan başka şartlar da vardır. Erkeğin Müslüman olması, bakacağı çocuk kız ise ona mahrem olması; kadının çocuğa yabancı yani mahrem olmayan biriyle evli olmaması bu tür özel şartlardandır. (Sahnûn, el-Müdevvene, 2/258 vd.; Şirbînî, Muğni’l-muhtâc, 5/192-193; Şevkânî, Neylü’l-evtâr, 6/388-393 vd.; Bilmen, Kâmus, 2/432)

Aşağıdaki durumlar gerçekleşirse Hashanah hakkı sona erer: 

Süre sona erince çocuğun bakım sorumluluğu, fakihlerin çoğunluğuna göre babaya intikal ederken; Şâfiî ve Hanbelîler kararın çocuk tarafından verileceğini, anne-babasından hangisini seçerse onun yanında kalacağını söylemişlerdir. (İbn Kudâme, el-Muğnî, 8/239; Şirbînî, Muğni’l-muhtâc, 5/198) Hz. Peygamber’in (s.a.s.), anne-babası boşanmış bir erkek çocuğu, onlardan hangisini seçeceği konusunda muhayyer bırakması (Ebû Dâvûd, Talâk, 35 [2276-2277]; Tirmizî, Ahkâm, 21 [1357]) ve Hz. Ebû Bekir’in (r.a.) yukarıda naklettiğimiz sözü, bu son görüşü teyit etmektedir.

Kaynak : https://kurul.diyanet.gov.tr/tr/fetva/bosanmadan-sonra-cocuklarin-bakim-hakki-kime-aittir