Hazreti Muhammed Kafirlerin Ürünlerini Boykot Etti mi.. Sümâme bin Üsâl Örneği

Hayır, Hazreti Muhammed (sav) kâfirlerin ya da gayrimüslimlerin ürünlerine yönelik doğrudan bir ticari boykot uygulamamıştır. Tam aksine, İslam tarihi incelendiğinde ekonomik boykotu başlatan taraf Mekkeli müşrikler olmuştur. 

1. Mekkeli Müşriklerin Müslümanlara Boykotu

İslam'ın yayılmasını engelleyemeyen Mekke aristokrasisi, miladi 616-619 yılları arasında Müslümanlara karşı 3 yıl süren ağır bir sosyal ve ekonomik boykot uygulamıştır. Kâbe'ye asılan boykot sözleşmesine göre müşriklerin Müslümanlarla ticaret yapması, onlara yiyecek satması ve kız alıp vermesi tamamen yasaklanmıştır. Bu süreçte Müslümanlar büyük bir kıtlık ve açlık çekmiştir.

2. Hz. Muhammed'in Ticari İlişkileri ve Yaklaşımı

Hazreti Muhammed, peygamberliği dönemi boyunca (Medine dönemi de dâhil olmak üzere) Yahudi, Hristiyan ya da müşrik fark etmeksizin gayrimüslimlerle ticari ilişkilerini sürdürmüştür. Alışverişlerde temel ölçü din farkı değil, malın helal olması, ticaretin dürüst yapılması ve Müslümanlara zarar vermemesiydi. Hatta Hz. Peygamber'in vefat ettiğinde, bir Yahudi tüccardan aldığı borç karşılığında zırhının rehin olduğu bilinmektedir.

3. Sümâme bin Üsâl Örneği ve Hz. Peygamber'in Müdahalesi

Tarihte müşriklere yönelik ilk bireysel ekonomik ambargoyu Müslüman olan Yemâme reisi Sümâme bin Üsâl başlatmıştır. Sümâme, Mekkeli müşriklere Yemâme'den buğday gönderilmesini durdurmuş ve Mekke'de ciddi bir kıtlık baş göstermiştir. Bunun üzerine çaresiz kalan Mekkeliler, Hz. Muhammed'e mektup yazarak yardım istemişlerdir. Peygamber Efendimiz, Mekke halkı kendisine onca zulüm etmiş olmasına rağmen, insani ve ahlaki gerekçelerle Sümâme’ye haber göndererek boykotu kaldırtmış ve Mekke’ye gıda sevkini yeniden başlatmıştır.

İslam alimleri, Hz. Peygamber döneminde gayrimüslimlerin sırf inançlarından dolayı boykot edilmediğini belirtir. Ancak günümüzdeki boykotlar, inanç farklılığından değil, zulme ve haksızlığa karşı siyasi/ekonomik bir yaptırım olarak değerlendirilir. Alimlerin büyük çoğunluğu, Müslümanlara zulmeden, savaş açan veya haklarını gasb eden zalim güçlerin ekonomik olarak zayıflatılması amacıyla yapılan boykotları şer'î ve ahlaki bir sorumluluk olarak kabul etmektedir.

Sümâme'nin (ra.) Boykotu 

Sümâme bin Üsâl hadisesi, İslam tarihinde ekonomik yaptırım, savaş hukuku ve esirlere muamele açısından çok önemli bir dönüm noktasıdır. Bu olay, aynı zamanda düşmana karşı uygulanan ilk boykot ve bu boykotun Hz. Peygamber tarafından insani gerekçelerle sonlandırılması sürecini içerir. 

Hadisenin detayları adım adım şu şekilde gelişmiştir:

1. Sümâme’nin Esir Alınması

Sümâme bin Üsâl, Orta Arabistan'ın en güçlü bölgelerinden biri olan Yemâme’nin hükümdarı ve Hanîfe kabilesinin reisiydi. Müslümanlara karşı düşmanca bir tavır içindeydi ve bazı Müslümanları katletmişti. Hicretin 6. yılında (Miladi 627) Medine yakınlarında bir İslam müfrezesi tarafından yakalandı. Kim olduğu ilk başta bilinmiyordu ancak Medine’ye getirilip Mescid-i Nebevî’nin direklerinden birine bağlandı.

2. Peygamber Efendimiz’in Davranışı ve Sümâme'nin Müslüman Oluşu

Hz. Muhammed, esiri görünce hemen tanıdı ve sahabeye ona çok iyi davranılmasını, evinden en güzel yiyeceklerin ve deve sütünün Sümâme'ye ikram edilmesini emretti. Hz. Peygamber üç gün boyunca her gün Sümâme’nin yanına giderek, "Ne haber Sümâme?" diye sordu. Sümâme ise her defasında, "Eğer beni öldürürsen kanı olan (intikamı alınacak) birini öldürmüş olursun. Eğer lütfedip salıverirsen şükreden birine iyilik etmiş olursun. Eğer mal istiyorsan, ne kadar istersen verilir" cevabını verdi.
Üçüncü günün sonunda Hz. Peygamber, hiçbir karşılık beklemeden "Sümâme'yi serbest bırakın" talimatını verdi. Bu asil ve insani muameleden derin bir şekilde etkilenen Sümâme, serbest kalır kalmaz mescidin yakınındaki bir hurmalığa gidip boy abdesti aldı, geri dönerek Hz. Peygamber'in huzurunda Kelime-i Şehadet getirip Müslüman oldu.

3. Tarihteki İlk Ekonomik Boykotun Başlaması

Müslüman olduktan sonra umre yapmak üzere Mekke’ye giden Sümâme, orada kural dışı bir şekilde ihram giyip sesli telbiye getirince Mekkeli müşriklerin sert tepkisiyle karşılaştı. Hatta onu öldürmek istediler ancak içlerinden biri, "Durun! O Yemâme kralıdır, Mekke'nin yiyecek damarı Yemâme'ye bağlıdır" diyerek engel oldu. Sümâme, müşriklerin Müslümanlara yönelik zulmünü bizzat görerek Mekkelilere şu tarihi resti çekti: "Allah’a yemin ederim ki, siz Muhammed’in dinine uymadıkça (veya o izin vermedikçe), Yemâme’den Mekke’ye tek bir buğday tanesi bile gelmeyecektir!" Yemâme, Mekke'nin en büyük tahıl ambarıydı. Sümâme memleketine döner dönmez Mekke’ye giden tüm ticaret yollarını kapattı ve gıda sevkiyatını tamamen durdurdu.

4. Mekke’de Kıtlık ve Hz. Peygamber’in Müdahalesi

Kısa süre içinde Mekke’de çok ağır bir kıtlık baş gösterdi. Müşrikler açlıktanleş ve ağaç kabukları yemek zorunda kaldılar. Çaresiz kalan Mekke liderleri (başta Ebu Süfyan olmak üzere), Hz. Muhammed’e mektup yazarak veya elçi göndererek akrabalık bağlarını hatırlattılar: "Sen akrabalık bağlarının gözetilmesini, açların doyurulmasını emrediyorsun. Sümâme bizi açlıktan öldürecek, ona engel ol" diyerek yardım istediler. Hz. Peygamber, Mekkelilerin kendisine ve Müslümanlara yıllarca yaptığı işkenceleri, sürgünleri ve uyguladıkları 3 yıllık ağır boykotu gözetmeksizin tamamen insani ve ahlaki gerekçelerle hareket etti. Sümâme bin Üsâl’e hemen bir mektup göndererek, Mekkelilere yönelik buğday ambargosunu kaldırmasını ve ticareti serbest bırakmasını emretti. Sümâme de Peygamber’in emrine uyarak boykotu derhal sonlandırdı.

Bu Hadiseden Çıkarılan Temel Dersler

Esir Hukuku: İslam'da esirlere şiddet uygulanmaması, aksine ikramda bulunulması ve insani muamele gösterilmesi bu olayla tescillenmiştir.

Ekonomik Silahın Sınırı: Müslümanlara düşmanlık edenlere karşı ekonomik boykot uygulamak meşrudur; ancak bu boykot sivil halkı açlıktan öldürecek, kitlesel bir insani krize yol açacak boyuta ulaştığında İslam'ın rahmet ve adalet anlayışı gereği müdahale edilmelidir.

Ahlaki Üstünlük: Müslümanlar, kendilerine kötülük eden düşmanları dahi açlık ve sefaletle cezalandırmayı bir yöntem olarak benimsememiş, gücü elinde bulundurduğunda adalet ve merhametle hükmetmiştir.

İslam hukukunda (fıkıhta) boykot

İslam hukukunda (fıkıhta) boykot, ekonomik cihat veya malî yaptırım başlıkları altında değerlendirilir. Klasik fıkıh kaynaklarında günümüzdeki anlamıyla sistematik bir tüketici boykotu kavramı doğrudan yer almasa da alimler, boykotun meşruiyetini (caiz ve hatta bazen vacip oluşunu) güçlü şer'î delillere dayandırırlar. 

Fıkıhta boykotun dayandırıldığı temel deliller ve kurallar şunlardır:

1. Kur'an-ı Kerim'den Deliller (Zulme ve Günaha Karşı Yardımlaşma Yasağı) Fıkıh alimleri, Müslümanlara savaş açan veya zulmeden odakların ekonomik olarak desteklenmesini men eden ayetleri boykotun en büyük fıkhi dayanağı kabul ederler:

Müslümanlara Karşı Savaşanlarla Dostluk Yasağı: "Allah, size ancak sizinle din hususunda savaşan, sizi yurtlarınızdan çıkaran ve çıkarılmanıza yardım edenlerle dostluk etmenizi yasaklar. Kim onlarla dost olursa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir." (Mümtehine Suresi, 9. Ayet). Zulmeden odaklardan mal alarak onlara finansal güç sağlamak, ayette yasaklanan "dostluk ve yardımlaşma" kapsamında değerlendirilir.

Kötülükte Yardımlaşmama İlkesi: "...İyilik ve takva üzere yardımlaşın, günah ve düşmanlık üzere yardımlaşmayın..." (Maide Suresi, 2. Ayet). Müslümanların kanını döken veya kutsallarına saldıran şirket/devletlerden alışveriş yapmak, onların "düşmanlık ve zulmüne" maddi katkı sağlamak (ianet) anlamına geleceğinden bu ayete aykırı bulunur.

2. Sünnetten Deliller (Hz. Peygamber Dönemi Uygulamaları)
Sümâme bin Üsâl Hadisesi: Daha önce detaylandırıldığı üzere, Sümâme’nin Müslüman olduktan sonra Mekkeli müşriklere yönelik uyguladığı gıda ambargosu, düşmanı zayıflatmak için ekonomik gücü bir silah olarak kullanmanın aslen meşru (caiz) olduğunu gösterir. Hz. Peygamber bu boykotu en başta yasaklamamış, ancak olay insani bir drama (açlıktan ölümlere) dönüşme noktasına geldiğinde müdahale etmiştir.

Hayber Yahudileri ile Ticari Kısıtlamalar: Hz. Peygamber, savaş halinde olunan veya ihanet içindeki bazı gruplarla stratejik öneme sahip malların (silah, binek hayvanı vb.) ticaretini yasaklamıştır.

3. Fıkıh Kaideleri (Genel Hukuk İlkeleri)
İslam hukukunun genel kaideleri (Mecelle kuralları), boykotun fıkhî çerçevesini çizer: 

"Zarar izale olunur" (Zarar ortadan kaldırılmalıdır): Müslümanlara zarar veren bir gücün, bu zararı sürdürmesini sağlayan finansal kaynakları kesmek bu kaidenin bir gereğidir. "Def'-i mefâsid, celb-i menâfîden evlâdır" (Kötülüğü önlemek, fayda sağlamaktan daha önceliklidir): Boykot edilen malı almak bireysel bir konfor veya ucuzluk (fayda) sağlasa bile, o paranın Müslümanlara zarar olarak dönmesi (mefsedet/kötülük) çok daha büyüktür. Dolayısıyla o malı terk etmek önceliklidir. "Harama ulaştıran vesile de haramdır" (Sedd-i Zerîa): Doğrudan zulmü finanse ettiği kesin olan markalardan alışveriş yapmak, dolaylı olarak zulme ortak olmak anlamına geleceğinden fıkhen sakıncalı bulunur.

4. Çağdaş Alimlerin Fetvaları ve Boykotun Hükmü

Günümüz fıkıh meclisleri ve alimleri (örneğin Dünya Müslüman Alimler Birliği, Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu), boykotun hükmünü duruma göre iki şekilde değerlendirir:

Bireysel Boykot (Mubah/Müstehap): Bir Müslüman, parasının zalim bir güce gitmesini istemediği için kendi hür iradesiyle o malları boykot edebilir. Bu helal olan bir malı tüketmeme hakkıdır ve takvaya uygun bir davranıştır.

Kamusal/Zorunlu Boykot (Vacip): Eğer bir İslam ülkesinin meşru yönetimi (ulü'l-emr) veya ümmetin ittifak ettiği fıkıh otoriteleri, Müslümanların can ve mal güvenliğini korumak amacıyla "belirli zalim odakların mallarının alınmasını yasaklayan" siyasi/ekonomik bir karar alırsa, bu boykota uymak tüm Müslümanlar üzerine vacip (farz) haline gelir. Çünkü fıkıhta "Kamu otoritesinin (ulü'l-emr) helal alandaki emrine itaat etmek vaciptir" kuralı geçerlidir.

Boykotun Fıkhî Sınırları Nelerdir?

Fıkıh alimleri boykot yaparken şu dengeye dikkat edilmesi gerektiğini vurgular: Boykot, Müslüman toplumun kendisine (örneğin o markaların yerli distribütörlerine, işçilerine veya esnafına) düşmandan daha fazla zarar vermemelidir. Boykot edilen ürünün piyasada hayati bir alternatifi yoksa (örneğin ikamesi olmayan tıbbi bir ilaç veya teknoloji ise) Müslümanların zarar görmemesi adına o ürünün alınması caiz kabul edilir.