Kur'an'da Alzheimer ve Hafıza Kaybı

Kur'an-ı Kerim'de ileri yaşlardaki aşırı zihinsel zayıflama, hafıza kaybı ve bilincin ilk çocukluk dönemindeki gibi zayıf bir hâle gelmesi durumu "erzelü'l-ömür" (ömrün en düşkün/fena çağı) kavramıyla ifade edilir. Bu durum Nahl Suresi 70. ayette ve Hac Suresi 5. ayette geçer: Nahl Suresi, 70. Ayet: "Sizi Allah yarattı; sonra sizi vefat ettirecektir. İçinizden kimileri, bilirken hiçbir şeyi bilmez duruma gelsin diye ömrün en düşkün çağına (erzelü'l-ömür) kadar ömrü uzatılır. Şüphesiz Allah alimdir, kadirdir." İslâm âlimleri ve tefsirciler, ayette geçen "bilirken hiçbir şeyi bilmez duruma gelme" ifadesinin, insanın yaşlılığa bağlı olarak bildiklerini unutmasını, hafıza ve idrak melekesini yitirmesini açıkladığını belirtirler. Günümüzdeki Alzheimer ve benzeri bunama (demans) durumları, bu ayette tasvir edilen zihinsel gerileme ve unutkanlık hâlinin tıbbi karşılığı olarak değerlendirilmektedir.

Alzheimer hastalarının ibadet yükümlülükleri
İslâm hukukuna göre Alzheimer hastalarının ibadet yükümlülüğü, hastalığın evresine ve kişinin akli dengesinin durumuna göre değişir. İslâm'da dini sorumluluğun (teklif) temel şartı akıl ve iradedir. Hastalığın seyrine göre dini yükümlülükler şu şekilde değerlendirilir:

1. Başlangıç Dönemi (Hafif Unutkanlık Evresi) Durum: 

Hasta henüz ne yaptığının bilincindedir; zamanı, mekânı ve kişileri ayırt edebilir. Ancak ara sıra unutkanlıklar yaşar.
👉Yükümlülük:
Bu evrede kişinin akli melekeleri yerinde olduğu için ibadet yükümlülüğü devam eder.

👉Kolaylıklar: 

Eğer namaz rekatlarını veya duaları unutuyorsa, yakınları ona hatırlatarak yardımcı olabilir. Unutarak yaptığı hatalar (örneğin namazı eksik kılmak veya abdesti unutmak) dini açıdan günah sayılmaz, hatırladığında ibadetini tamamlar veya yeniden yapar.

2. Orta Dönem (Belirgin Hafıza Kaybı Evresi Durum: 

Kişi ibadet vakitlerini karıştırmaya, namazın nasıl kılınacağını, abdest almayı veya namazda hangi sureleri okuyacağını tamamen unutmaya başlar. Ayırt etme yeteneği zayıflamıştır.

👉Yükümlülük: 

Eğer hasta ibadetlerin temel kurallarını (farzlarını) kendi başına yerine getiremeyecek ve ne yaptığını idrak edemeyecek seviyeye gelmişse, ibadet yükümlülüğü düşer.

3. İleri Dönem (Tam Bilinç Kaybı Evresi) Durum: 

Hastanın dış dünya ile bağı büyük ölçüde kopmuştur; akli dengesi ve ayırt etme yeteneği (temyiz kudreti) tamamen ortadan kalkmıştır. Çocuksu veya bilincin kapalı olduğu bir evredir.

👉Yükümlülük:
Kur'an'da geçen "ömrün en düşkün çağı" (erzelü'l-ömür) seviyesine ulaşan ve akli melekelerini tamamen yitiren hastalar dinen sorumlu değildir. Bu kişiler namaz, oruç gibi ibadetlerden tamamen muaf tutulurlar.

Alzheimer hastası iyileşme umudu olmayan sürekli bir hastalığa sahip olduğu için oruç tutamaz. Eğer maddi durumu elveriyorsa, tutamadığı her gün için bir fakiri doyuracak miktarda fidye verilir. Ancak hastanın maddi gücü yoksa fidye verme zorunluluğu da kalkar.

Akli melekelerini kaybettikten sonra hastanın kılamadığı namazlar için ailesinin veya kendisinin bir kaza namazı borcu oluşmaz. İslâm hukukuna göre bilinci kapanan kişinin üzerinden ibadet yükümlülüğü kalktığı için kaza etmesi de gerekmez.

Alzheimer hastasına bakan yakınlarının, hastayı ibadet etmesi için zorlamaması gerekir. Bu durumdaki bir hastaya şefkatle bakmak, onun ihtiyaçlarını karşılamak İslam'da çok büyük bir sevap ve ibadet olarak kabul edilir. 

Hasta Yakınlarının Dini Sorumlulukları
İslâm inancına göre bir Alzheimer hastasına bakmak, büyük bir manevi mertebe, sadaka ve ibadet olarak kabul edilir. Hasta yakınlarının hem hastaya karşı hem de kendi dini hayatlarına dair belirli sorumlulukları ve dinen tanınan kolaylıkları vardır.
Hasta yakınlarının dini sorumlulukları ve bilmesi gereken haklar şunlardır:

1. Şefkat, Sabır ve İyi Muamele Sorumluluğu, Gönül Kırmamak: 

İslâm, anne-baba başta olmak üzere yaşlı ve hasta akrabalara "Öf!" bile denilmesini yasaklar (İsrâ Suresi, 23. Ayet). Hastanın bilinçsizce yapacağı hırçınlıklar, kötü sözler veya idrar/kaka kaçırma gibi zor durumlar karşısında sabırlı olmak en büyük dini sorumluluktur.

Onurunu Korumak: Hastanın temizliğini yaparken, onu giydirirken veya beslerken mahremiyetine ve insanlık onuruna saygı göstermek gerekir. Hastanın aciz durumunu başkalarına anlatarak onu küçük düşürmemek dini bir gerekliliktir.

İslam inancında "her derdin bir devası olduğu" belirtilerek tedavi aramak teşvik edilmiştir. Hastanın doktora götürülmesi, ilaçlarının düzenli verilmesi ve yaşam kalitesinin artırılması hasta yakınının dini ve insani görevidir.

👉Zorlamamak: 

Hastayı namaz kılması veya oruç tutması için zorlamamak gerekir. Zihinsel yetilerini kaybetmiş bir hastaya ibadet baskısı yapmak dine uygun değildir; çünkü dinen üzerindeki sorumluluk kalkmıştır.

Alzheimer bakımı 24 saat süren, yoğun bir mesaidir. Bu nedenle İslâm hukuku, sürekli hasta bakan kişilere ibadetlerinde bazı kolaylıklar (ruhsatlar) tanımıştır:

👉Namazların Cem Edilmesi (Birleştirilmesi): 

Hasta bakıcısı veya yakını, hastanın altını temizleme, kriz anları, ilaç saatleri veya hastayı yalnız bırakamama gibi acil ve zorunlu durumlarda Öğle ile İkindi namazlarını ya da Akşam ile Yatsı namazlarını birleştirerek (cem ederek) kılabilir.

👉Cemaatle Namaz ve Cuma Namazı Muafiyeti: 

Eğer hastanın evde yalnız bırakılması hayati bir tehlike veya büyük bir huzursuzluk yaratacaksa, hasta bakan erkekler Cuma namazına gitmekten muaf sayılırlar. Bu durumda evde Öğle namazını kılmaları yeterlidir.

👉Hukuki Koruma (Vasi Tayini): 

Hastanın bilinci kapandığında kul hakkı doğmaması ve malının ziyan olmaması için yasal yollardan vasi tayini yaptırmak dini açıdan da gereklidir. Hastanın malı sadece onun sağlık, bakım ve ihtiyaçları için harcanmalıdır. Miras bölüşümü veya mal satışı gibi işlemler hasta aleyhine yapılmamalıdır.

👉Fidye ve Zekat: 

Eğer hastanın kendi malı varsa, tutamadığı oruçların fidyeleri ve şartlar oluşmuşsa zekatı malından ödenir. Hastanın malı yoksa, çocuklarının bunu ödeme zorunluluğu dini bir mecburiyet değil, bir iyiliktir. Hz. Muhammed (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "Anne ve babasının ihtiyarlık zamanlarında onlardan birine veya her ikisine yetişip de (onlara iyi bakmadığı için) cennete giremeyen kimsenin burnu sürtülsün (yazıklar olsun)." (Müslim, Birr, 9)