Selahaddin Eyyubi'nin Hocası Nureddin Zengi
12. yüzyılın ortalarında Haçlı işgalleriyle parçalanmış İslam coğrafyasında, İmâdüddin Zengî'nin mirasını devralarak Halep'te yükselen Nûreddin Zengi, üstün askeri ve siyasi dehasıyla Haçlılara karşı direnişi örgütlemiş, Urfa ve Dımaşk gibi stratejik şehirleri fethederek Suriye'de birliği sağlamıştır.
12. yüzyıl, İslam dünyasının Haçlı Seferleri'nin yıkıcı etkileriyle boğuştuğu, siyasi birliğin parçalandığı ve iç çekişmelerin yoğunlaştığı çalkantılı bir dönemdi. Bu karmaşık tablo içinde, Zengiler Devleti'nin önemli bir figürü olarak öne çıkan Nûreddin Zengi Mahmud, askeri yetenekleri, diplomatik becerileri ve İslami ilimlere olan bağlılığıyla dikkat çekmiş, Haçlılara karşı direnişin sembol isimlerinden biri haline gelmiştir.
Halep'te, 17 Şevval 511 (11 Şubat 1118) tarihinde dünyaya gelen Nûreddin Zengi, iyi bir eğitim alarak hem ilmi hem de askeri alanda kendini geliştirmiştir. Güzel yazısı, geniş okuma kültürü, hadis ezberlemesi ve fıkıh bilgisi onun entelektüel derinliğini ortaya koyarken, genç yaşta babası İmâdüddin Zengî'nin seferlerine katılarak savaş meydanlarında tecrübe kazanmıştır.
Siyasi Mirasın Devralınması ve Halep'in Emini
Nûreddin Zengi'nin siyasi yükselişi, babası İmâdüddin Zengî'nin 5 Rebîülâhir 541 (14 Eylül 1146) tarihinde Ca‘ber Kalesi'ni kuşatırken kölesi tarafından öldürülmesiyle hız kazandı. Bu ani ölüm, Zengiler Devleti'nde bir boşluk yaratırken, Nûreddin hızla Halep'e gelerek şehre hakim oldu. Ancak bu süreçte babasının devleti ikiye bölündü; ağabeyi I. Seyfeddin Gazi Musul ve çevresinin idaresini ele alırken, Nûreddin Mahmud Kuzey Suriye ile Güneydoğu Anadolu'nun önemli şehirlerine sahip oldu. Hükümdarlığının ilk yıllarında Vezir Mücâhidüddin Kaymaz'dan önemli destekler alarak konumunu güçlendiren Nûreddin, bölgesindeki siyasi dengeyi kendi lehine çevirme çabalarına başladı.
İmâdüddin Zengî'nin ölümünün ardından Ba‘lebek şehri, Dımaşk Atabegliği'nin eline geçmiş ve Ba‘lebek yöneticisi Necmeddin Eyyûb da Dımaşk hizmetine girmişti. Bu durum, Nûreddin'in bölgedeki rakiplerinin güçlenmesine yol açsa da, kardeşi Şîrkûh gibi önemli komutanların desteğiyle Nûreddin'in konumu sağlamlaştı. Hükümdarlığının ikinci yılında, Haçlıların elinde bulunan Artah ve Keferlâsa gibi stratejik şehirleri geri alması, onun askeri liderlik vasfını erken dönemde kanıtlayan önemli adımlar oldu.
Urfa'nın Geri Alınışı ve İkinci Haçlı Seferi'ne Etkisi
İmâdüddin Zengî'nin ölüm haberi, Haçlı Kontu II. Josselin için Urfa'yı yeniden ele geçirme fırsatı doğurmuştu. II. Josselin, Urfa'nın iç kale dışındaki kesimlerini zapt ederken, iç kalede direnen Müslüman askerler Nûreddin Zengi'den yardım talep etti. Nûreddin'in hızla Urfa'ya yaklaşması üzerine II. Josselin kaçmak zorunda kaldı ve Urfa tekrar Müslümanların kontrolüne geçti. Bu olay, Avrupa'da büyük yankı uyandırdı ve Papa III. Eugenius'un Fransa Kralı VII. Louis'ye ve diğer şövalyelere mektuplar göndererek yeni bir Haçlı Seferi düzenlemelerine zemin hazırladı.
Böylece başlayan İkinci Haçlı Seferi, 543 (1148) yılının ilkbaharında Haçlı ordularının Filistin'deki yerel Haçlı güçleriyle birleşerek Dımaşk'ı kuşatmasıyla sonuçlandı. Dımaşk'taki yöneticiler, yardım için Nûreddin'in ağabeyi I. Seyfeddin Gazi'ye başvurdu. Seyfeddin Gazi, kardeşi Nûreddin Mahmud'u da yanına alarak Dımaşk'a yardıma gitti. Haçlılar, Dımaşk kuşatmasından sonuç alamayınca Halep üzerine saldırıya geçmek istediler. Ancak Nûreddin daha hızlı davranarak Yağra'da Haçlılara ağır bir yenilgi yaşattı. Bu zaferle ele geçen büyük ganimet ve esirler, Seyfeddin Gazi, Abbâsî Halifesi Muktefî-Liemrillâh ve Irak Selçuklu Sultanı I. Mesud arasında paylaştırılarak Nûreddin'in bölgedeki siyasi nüfuzu ve itibarı daha da pekiştirildi.
Devletin Konsolidasyonu ve Kuzey Suriye'deki Genişleme
Nûreddin'in ağabeyi I. Seyfeddin Gazi'nin 544 (1149) yılında ölümü, Musul Atabegliği tahtına kardeşi Kutbüddin Mevdûd'un geçmesine yol açtı. Bu dönemde Nûreddin Mahmud'un Sincar'ı ele geçirmesi, iki kardeş arasında bir savaşın eşiğine gelmelerine neden oldu. Ancak Vezir Cemâleddin el-İsfahânî'nin diplomatik çabaları sayesinde barış sağlandı. Yapılan antlaşmayla Sincar Kutbüddin Mevdûd'a bırakılırken, Humus ve Rahbe Nûreddin Mahmud'a verildi ve Sincar hazinesi de Nûreddin'in eline geçmiş oldu. Bu anlaşma, Nûreddin'in Suriye'deki topraklarını genişletmesine ve gücünü konsolide etmesine olanak tanıdı.
Aynı yıl içerisinde Nûreddin, Antakya ve çevresinde geniş çaplı akınlar düzenledi. Bu seferlerde çok sayıda Haçlı askeri öldürülürken, bir kısmı esir alındı. Dönüş yolunda Hama yakınlarındaki stratejik Efâmiye Kalesi'nin kendiliğinden teslim olması, Nûreddin'in bölgedeki etkinliğini ve askeri gücünü açıkça ortaya koydu.
II. Josselin'in Sonu ve Dımaşk'ın Fethi
Nûreddin Mahmud, II. Josselin'in elinde kalan son bölgeleri de ele geçirmek amacıyla düzenlediği bir seferde başlangıçta ağır bir yenilgiye uğradı. Ancak bu yenilginin ardından taktik değiştirerek bölgedeki Türkmenlerle anlaştı ve II. Josselin'i yakalatıp kendisine teslim etmeleri konusunda bir uzlaşmaya vardı. Bu strateji başarıyla sonuçlandı ve Nûreddin, Muharrem 545 (Mayıs 1150) tarihinde Josselin'i ele geçirerek bir rivayete göre ölene kadar Halep Kalesi'nde hapsetti. Josselin'in sahip olduğu Antep, Tel Bâşir, Azâz, Tel Hâlid, Râvendân, Burcu’r-rasas, Bâre Hisarı, Kefersûd, Keferlâsa, Dülûk ve Maraş gibi önemli şehir ve kaleler, 546 (1151) yılında Nûreddin Mahmud, Anadolu Selçuklu Sultanı I. Mesud ve Artuklu Beyi Timurtaş tarafından zapt edildi. Bu, Haçlıların bölgedeki etkinliğini büyük ölçüde kısıtlayan ve Müslümanların kontrolündeki toprakları genişleten önemli bir gelişmeydi.
Nûreddin, Safer 548 (Mayıs 1153) ayında Haçlılar tarafından kuşatılan Askalân'ı kurtarmak için Banyas önlerine kadar geldiyse de yapılan savaştan bir sonuç alamadı ve sekiz ay direnen Askalân Haçlıların eline geçti. Bu durum, Haçlıların dikkatini Dımaşk'a çevirmelerine neden oldu. Nûreddin Mahmud, Haçlılara karşı üstünlük kurmak ve Mısır yolunu açmak için Dımaşk'ın ele geçirilmesinin zorunlu olduğunu görüyordu. Bu amaçla, Dımaşk Emîri Mücîrüddin'in kumandanları arasında kuşku tohumları ekmeyi başardı. Mücîrüddin'in birçok kumandanını görevden uzaklaştırması, Nûreddin Mahmud'un şehri 549 (1154) yılında kolaylıkla ele geçirmesini sağladı. Dımaşk'ın fethi, Suriye'de önemli bir siyasi birliğin tesis edilmesi ve Haçlılara karşı daha güçlü bir cephe oluşturulması açısından kritik bir dönüm noktasıydı.
Siyasi Mirasın Devralınması ve Halep'in Emini
Nûreddin Zengi'nin siyasi yükselişi, babası İmâdüddin Zengî'nin 5 Rebîülâhir 541 (14 Eylül 1146) tarihinde Ca‘ber Kalesi'ni kuşatırken kölesi tarafından öldürülmesiyle hız kazandı. Bu ani ölüm, Zengiler Devleti'nde bir boşluk yaratırken, Nûreddin hızla Halep'e gelerek şehre hakim oldu. Ancak bu süreçte babasının devleti ikiye bölündü; ağabeyi I. Seyfeddin Gazi Musul ve çevresinin idaresini ele alırken, Nûreddin Mahmud Kuzey Suriye ile Güneydoğu Anadolu'nun önemli şehirlerine sahip oldu. Hükümdarlığının ilk yıllarında Vezir Mücâhidüddin Kaymaz'dan önemli destekler alarak konumunu güçlendiren Nûreddin, bölgesindeki siyasi dengeyi kendi lehine çevirme çabalarına başladı.
İmâdüddin Zengî'nin ölümünün ardından Ba‘lebek şehri, Dımaşk Atabegliği'nin eline geçmiş ve Ba‘lebek yöneticisi Necmeddin Eyyûb da Dımaşk hizmetine girmişti. Bu durum, Nûreddin'in bölgedeki rakiplerinin güçlenmesine yol açsa da, kardeşi Şîrkûh gibi önemli komutanların desteğiyle Nûreddin'in konumu sağlamlaştı. Hükümdarlığının ikinci yılında, Haçlıların elinde bulunan Artah ve Keferlâsa gibi stratejik şehirleri geri alması, onun askeri liderlik vasfını erken dönemde kanıtlayan önemli adımlar oldu.
Urfa'nın Geri Alınışı ve İkinci Haçlı Seferi'ne Etkisi
İmâdüddin Zengî'nin ölüm haberi, Haçlı Kontu II. Josselin için Urfa'yı yeniden ele geçirme fırsatı doğurmuştu. II. Josselin, Urfa'nın iç kale dışındaki kesimlerini zapt ederken, iç kalede direnen Müslüman askerler Nûreddin Zengi'den yardım talep etti. Nûreddin'in hızla Urfa'ya yaklaşması üzerine II. Josselin kaçmak zorunda kaldı ve Urfa tekrar Müslümanların kontrolüne geçti. Bu olay, Avrupa'da büyük yankı uyandırdı ve Papa III. Eugenius'un Fransa Kralı VII. Louis'ye ve diğer şövalyelere mektuplar göndererek yeni bir Haçlı Seferi düzenlemelerine zemin hazırladı.
Böylece başlayan İkinci Haçlı Seferi, 543 (1148) yılının ilkbaharında Haçlı ordularının Filistin'deki yerel Haçlı güçleriyle birleşerek Dımaşk'ı kuşatmasıyla sonuçlandı. Dımaşk'taki yöneticiler, yardım için Nûreddin'in ağabeyi I. Seyfeddin Gazi'ye başvurdu. Seyfeddin Gazi, kardeşi Nûreddin Mahmud'u da yanına alarak Dımaşk'a yardıma gitti. Haçlılar, Dımaşk kuşatmasından sonuç alamayınca Halep üzerine saldırıya geçmek istediler. Ancak Nûreddin daha hızlı davranarak Yağra'da Haçlılara ağır bir yenilgi yaşattı. Bu zaferle ele geçen büyük ganimet ve esirler, Seyfeddin Gazi, Abbâsî Halifesi Muktefî-Liemrillâh ve Irak Selçuklu Sultanı I. Mesud arasında paylaştırılarak Nûreddin'in bölgedeki siyasi nüfuzu ve itibarı daha da pekiştirildi.
Devletin Konsolidasyonu ve Kuzey Suriye'deki Genişleme
Nûreddin'in ağabeyi I. Seyfeddin Gazi'nin 544 (1149) yılında ölümü, Musul Atabegliği tahtına kardeşi Kutbüddin Mevdûd'un geçmesine yol açtı. Bu dönemde Nûreddin Mahmud'un Sincar'ı ele geçirmesi, iki kardeş arasında bir savaşın eşiğine gelmelerine neden oldu. Ancak Vezir Cemâleddin el-İsfahânî'nin diplomatik çabaları sayesinde barış sağlandı. Yapılan antlaşmayla Sincar Kutbüddin Mevdûd'a bırakılırken, Humus ve Rahbe Nûreddin Mahmud'a verildi ve Sincar hazinesi de Nûreddin'in eline geçmiş oldu. Bu anlaşma, Nûreddin'in Suriye'deki topraklarını genişletmesine ve gücünü konsolide etmesine olanak tanıdı.
Aynı yıl içerisinde Nûreddin, Antakya ve çevresinde geniş çaplı akınlar düzenledi. Bu seferlerde çok sayıda Haçlı askeri öldürülürken, bir kısmı esir alındı. Dönüş yolunda Hama yakınlarındaki stratejik Efâmiye Kalesi'nin kendiliğinden teslim olması, Nûreddin'in bölgedeki etkinliğini ve askeri gücünü açıkça ortaya koydu.
II. Josselin'in Sonu ve Dımaşk'ın Fethi
Nûreddin Mahmud, II. Josselin'in elinde kalan son bölgeleri de ele geçirmek amacıyla düzenlediği bir seferde başlangıçta ağır bir yenilgiye uğradı. Ancak bu yenilginin ardından taktik değiştirerek bölgedeki Türkmenlerle anlaştı ve II. Josselin'i yakalatıp kendisine teslim etmeleri konusunda bir uzlaşmaya vardı. Bu strateji başarıyla sonuçlandı ve Nûreddin, Muharrem 545 (Mayıs 1150) tarihinde Josselin'i ele geçirerek bir rivayete göre ölene kadar Halep Kalesi'nde hapsetti. Josselin'in sahip olduğu Antep, Tel Bâşir, Azâz, Tel Hâlid, Râvendân, Burcu’r-rasas, Bâre Hisarı, Kefersûd, Keferlâsa, Dülûk ve Maraş gibi önemli şehir ve kaleler, 546 (1151) yılında Nûreddin Mahmud, Anadolu Selçuklu Sultanı I. Mesud ve Artuklu Beyi Timurtaş tarafından zapt edildi. Bu, Haçlıların bölgedeki etkinliğini büyük ölçüde kısıtlayan ve Müslümanların kontrolündeki toprakları genişleten önemli bir gelişmeydi.
Nûreddin, Safer 548 (Mayıs 1153) ayında Haçlılar tarafından kuşatılan Askalân'ı kurtarmak için Banyas önlerine kadar geldiyse de yapılan savaştan bir sonuç alamadı ve sekiz ay direnen Askalân Haçlıların eline geçti. Bu durum, Haçlıların dikkatini Dımaşk'a çevirmelerine neden oldu. Nûreddin Mahmud, Haçlılara karşı üstünlük kurmak ve Mısır yolunu açmak için Dımaşk'ın ele geçirilmesinin zorunlu olduğunu görüyordu. Bu amaçla, Dımaşk Emîri Mücîrüddin'in kumandanları arasında kuşku tohumları ekmeyi başardı. Mücîrüddin'in birçok kumandanını görevden uzaklaştırması, Nûreddin Mahmud'un şehri 549 (1154) yılında kolaylıkla ele geçirmesini sağladı. Dımaşk'ın fethi, Suriye'de önemli bir siyasi birliğin tesis edilmesi ve Haçlılara karşı daha güçlü bir cephe oluşturulması açısından kritik bir dönüm noktasıydı.
Anadolu Selçukluları ile İlişkiler ve Doğal Afetler
Dımaşk'ın fethinden sonra Nûreddin Mahmud, Anadolu Selçuklu Hükümdarı II. Kılıcarslan'ın Danişmendliler ile mücadelesini fırsat bilerek, onun hakimiyetindeki Antep, Ra‘bân ve diğer bazı şehir ve kaleleri ele geçirdi (Ramazan 550 / Kasım 1155). II. Kılıcarslan'ın babasının belirlediği sınırlara tecavüz edildiğini belirten bir mektupla topraklarının iadesini talep etmesine rağmen Nûreddin'den olumlu bir yanıt alamadı. Ancak 552 (1157) yılında Kudüs kralı ile Antakya prinkepsinin Nûreddin'in topraklarına ortak saldırısı üzerine, Nûreddin stratejik bir kararla işgal ettiği toprakları Kılıcarslan'a iade ederek Halep'e çekildi. Bu durum, onun öncelikli düşmanının Haçlılar olduğunu ve iç ihtilaflardan ziyade dış tehditlere odaklanmayı tercih ettiğini göstermekteydi.
Aynı yıl, Hama, Şeyzer, Kefertâb, Maarretünnu‘mân, Efâmiye, Humus, Hısnülekrâd, Lazkiye, Trablus, Antakya ve Ba‘rîn gibi geniş bir coğrafyayı etkileyen yıkıcı bir deprem yaşandı. Bu doğal afet, büyük can ve mal kayıplarına neden oldu. Nûreddin, Haçlıların bu felaketten faydalanmasını engellemek amacıyla, depremden etkilenen şehirlerdeki kaleleri kısa süre içinde hızla yeniden inşa ettirerek bölgenin savunma kapasitesini korudu. Bu çabaları, onun devlet adamlığı ve halkına karşı sorumluluk bilincini ortaya koymaktadır.
Nûreddin Zengi Mahmud'un hayatının son dönemlerine doğru Halep'te ağır biçimde hastalanması, onun hükümdarlığının iç çekişmelere de sahne olmaya başladığını gösterir. Kaynaklara göre, bu durumu fırsat bilen küçük kardeşi Nusretüddin, yönetimi ele geçirme girişiminde bulunmuştur. Nûreddin Zengi, tüm yaşamı boyunca Haçlılara karşı kesintisiz bir mücadele vermiş, askeri başarılarının yanı sıra adil yönetimi ve İslami ilimlere verdiği önemle de anılmıştır. Suriye'de birliği sağlaması, Haçlı tehdidini geriletmesi ve İslam dünyasının direniş ruhunu canlandırması, onun sadece bir komutan değil, aynı zamanda bir devlet adamı ve dönemin önemli bir siyasi figürü olduğunu kanıtlamıştır.
Dımaşk'ın fethinden sonra Nûreddin Mahmud, Anadolu Selçuklu Hükümdarı II. Kılıcarslan'ın Danişmendliler ile mücadelesini fırsat bilerek, onun hakimiyetindeki Antep, Ra‘bân ve diğer bazı şehir ve kaleleri ele geçirdi (Ramazan 550 / Kasım 1155). II. Kılıcarslan'ın babasının belirlediği sınırlara tecavüz edildiğini belirten bir mektupla topraklarının iadesini talep etmesine rağmen Nûreddin'den olumlu bir yanıt alamadı. Ancak 552 (1157) yılında Kudüs kralı ile Antakya prinkepsinin Nûreddin'in topraklarına ortak saldırısı üzerine, Nûreddin stratejik bir kararla işgal ettiği toprakları Kılıcarslan'a iade ederek Halep'e çekildi. Bu durum, onun öncelikli düşmanının Haçlılar olduğunu ve iç ihtilaflardan ziyade dış tehditlere odaklanmayı tercih ettiğini göstermekteydi.
Aynı yıl, Hama, Şeyzer, Kefertâb, Maarretünnu‘mân, Efâmiye, Humus, Hısnülekrâd, Lazkiye, Trablus, Antakya ve Ba‘rîn gibi geniş bir coğrafyayı etkileyen yıkıcı bir deprem yaşandı. Bu doğal afet, büyük can ve mal kayıplarına neden oldu. Nûreddin, Haçlıların bu felaketten faydalanmasını engellemek amacıyla, depremden etkilenen şehirlerdeki kaleleri kısa süre içinde hızla yeniden inşa ettirerek bölgenin savunma kapasitesini korudu. Bu çabaları, onun devlet adamlığı ve halkına karşı sorumluluk bilincini ortaya koymaktadır.
Nûreddin Zengi Mahmud'un hayatının son dönemlerine doğru Halep'te ağır biçimde hastalanması, onun hükümdarlığının iç çekişmelere de sahne olmaya başladığını gösterir. Kaynaklara göre, bu durumu fırsat bilen küçük kardeşi Nusretüddin, yönetimi ele geçirme girişiminde bulunmuştur. Nûreddin Zengi, tüm yaşamı boyunca Haçlılara karşı kesintisiz bir mücadele vermiş, askeri başarılarının yanı sıra adil yönetimi ve İslami ilimlere verdiği önemle de anılmıştır. Suriye'de birliği sağlaması, Haçlı tehdidini geriletmesi ve İslam dünyasının direniş ruhunu canlandırması, onun sadece bir komutan değil, aynı zamanda bir devlet adamı ve dönemin önemli bir siyasi figürü olduğunu kanıtlamıştır.
Nûreddin Zengî'nin Kabri
Nûreddin Zengî, 1174 yılında vefat ettikten sonra kendisi tarafından yaptırılan ve kendi adını taşıyan Nûreddin Zengî Külliyesi (Nûriyye Medresesi) içerisindeki türbeye defnedilmiştir.
Kabrin mimari ve tarihi özellikleri şunlardır:
• Konumu: Şam'ın tarihi merkezinde, Sûku'l-Hamidiye yakınlarındaki Hayatu'l-Bizm bölgesinde bulunan Nûriyye Medresesi'nin (en-Nûriyyetü'l-kübrâ) içinde yer alır.
• Mimari Yapısı: Türbe alanı yaklaşık 6.6 x 6.6 metre ölçülerinde kare planlıdır ve üzeri kendine has taş işçiliğine sahip mukarnaslı bir kubbe ile örtülmüştür.
• Lahit: Türbenin içinde Nûreddin Zengî'ye ait 1.30 x 2.60 metre boyutlarında mermer bir sanduka (lahit) bulunur ve türbe duvarlarında Âyetü'l-kürsî işlemeleri yer almaktadır
Medine'de Peygamber Efendimiz'in kabrini korumak için yaptırdığı kurşun duvar hadisesi
İslam tarihinde derin bir iz bırakan Medine'deki kurşun duvar hadisesi, Selçuklu Atabeyi Nûreddin Mahmud Zengî'nin rüyası üzerine bizzat Medine'ye giderek Peygamber Efendimiz’in mübarek naaşını çalınmaktan kurtarmasını ve kabri koruma altına almasını konu edinir.
Tarihi kaynaklarda (özellikle Samhûdî’nin Vefâü’l-Vefâ eseri ve Osmanlı dönemi kroniklerinde) aktarılan hadise kronolojik olarak şöyle gelişmiştir:
1. İlahi İkaz: Sultan'ın Rüyası
1162 (Hicri 557) yılında, Suriye Hükümdarı Nûreddin Zengî bir gece teheccüd namazının ardından uykuya dalar. Rüyasında Peygamber Efendimiz’i görür. Hz. Muhammed, kumral saçlı/görünüşlü yabancı iki kişiyi işaret ederek, "Nûreddin! Beni bu iki kişiden kurtar!" buyurur. Sıçrayarak uyanan Sultan, abdest alıp namaz kılar ve tekrar uyur; ancak aynı rüyayı peş peşe üç kez görür.
Bunun üzerine rüyanın ilahi bir işaret olduğuna ikna olan Nûreddin Zengî, sadık veziri Cemaleddin el-Mevsılî ile birlikte yanlarına bir miktar asker ve bolca altın alarak Şam'dan Medine'ye doğru gizlice süratle yola çıkar. 25 konaklık mesafeyi sadece 16 günde kat ederek Medine'ye ulaşırlar.
2. Medine'deki İnceleme ve Suçluların Yakalanması
Medine'ye varan Sultan, niyetini belli etmemek için tüm şehir halkına ve hacılara büyük bir ziyafet vereceğini ve herkese sadaka dağıtacağını ilan eder. Amacı, rüyasındaki iki eşkali kalabalığın arasında yakalamaktır.
Medine halkı tek tek Sultan'ın huzuruna gelip yardımını alır ancak aranan yüzler bir türlü ortaya çıkmaz. Sultan, şehir yetkililerine "Burada sadaka almayan kimse kaldı mı?" diye sorar. Cevap olarak: "Mescid-i Nebevî yakınlarında oturan, Mağrip (Kuzey Afrika) kökenli, çok dindar, zengin ve sürekli ibadetle meşgul olan iki derviş kaldı. Onlar kimseden bir şey kabul etmezler" denir.
Sultan bu kişileri derhal huzuruna çağırır ve görür görmez rüyasında kendisine gösterilen şahıslar olduğunu anlar.
3. Tünelin Keşfi
Nûreddin Zengî, derviş kılığındaki bu iki adamın kaldığı hücreyi (odayı) bizzat aramaya gider. Odada zahiren çok sayıda dini kitap, seccade ve ibadet eşyası vardır. Ancak odadaki hasır kaldırıldığında, altında kilitli bir kapak ve ucu Peygamber Efendimiz’in kabrine (Hücre-i Saadet) doğru uzanan gizli bir tünel keşfedilir.
Sorgulanan şahıslar, Hristiyan dünyasından (bazı kaynaklara göre Papa veya Haçlı liderlerinin talimatıyla) gönderilen birer ajan olduklarını, geceleri gizlice tünel kazıp çıkan toprakları kırbalarla Cennetü'l-Baki mezarlığına taşıdıklarını itiraf ederler. Planları, Peygamberimiz’in mübarek naaşını Avrupa’ya kaçırmaktır. Tünelin Hücre-i Saadet’in duvarına dayanmasına sadece birkaç adım kalmışken yakalanmışlardır. Suçlular hak ettikleri cezayı alarak Medine'de idam edilirler.
4. Kurşun Duvarın İnşası
Nûreddin Zengî, gelecekte benzer bir hain girişimin tekrar yaşanmaması adına kalıcı bir emniyet tedbiri almaya karar verir:
• Hz. Muhammed, (sav) Hz. Ebubekir (rah) ve Hz. Ömer'in (rah) medfun bulunduğu Hücre-i Saadet’in çepeçevre etrafını, yer altından su çıkıncaya kadar çok derin hendekler şeklinde kazdırır.
• Büyük kazanlarda tonlarca kurşun (ve kalay) eritilerek bu derin hendeklere dökülür.
• Böylece kabrin etrafında yerin altından başlayan, kazılması veya delinmesi imkansız kurşundan kalın bir kale duvarı inşa edilmiş olur.
Nûreddin Zengî’nin üstün basireti ve Peygamber sevgisi sayesinde inşa edilen bu görünmez zırh, yüzyıllar boyunca kutsal emanetleri her türlü yer altı tehdidine karşı korumuştur. Daha sonraki dönemlerde Osmanlı padişahları (özellikle Sultan II. Mahmud) bu yapıyı tahkim edip genişletmişlerdir.
Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesindeki farklı rivayetleri
Evliya Çelebi, ünlü eseri Seyahatnâme'nin özellikle 9. cildinde Medine-i Münevvere'yi ve Hücre-i Saadet'i anlatırken bu meşhur hadiseye değinir. Genel hatlarıyla bilinen tarihi anlatıyı doğrulamakla birlikte, kendi üslubuna has çok daha detaylı, çarpıcı ve farklı rivayetler sunar.
Evliya Çelebi'nin aktardığı seyahatnameye göre olayın perde arkasındaki farklılıklar ve ek ayrıntılar şunlardır:
1. Planın Büyüklüğü ve Haçlı Casuslarının Sayısı
Klasik tarihi kaynaklar genellikle Medine'ye gelen iki Mağrip kökenli ajandan bahsederken, Evliya Çelebi hadiseyi çok daha büyük bir istihbarat ve komplo operasyonu olarak nakleder:
• 20 Kişilik Dev Kadro: Dönemin Papazı, İslam dünyasını manen çökertmek amacıyla her dili ileri düzeyde konuşabilen 20 kişilik özel bir fedai ekibi görevlendirmiştir.
• İki Ayrı Hücre: Bu 20 kişi Medine'de iki gruba ayrılmıştır. İlki tüneli kazacak olan ana ekip, ikincisi ise şehirde hamallık, temizlikçilik gibi işler yaparak arka planda istihbarat sağlayan ve ilk ekibi kamufle eden koruma ekibidir.
2. Rüyadaki Detaylar
Evliya Çelebi, Nûreddin Zengî'nin gördüğü rüyadaki diyalogları ve Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) hitabını daha dramatik bir dille aktarır:
• Resulullah rüyada direkt olarak: "Yâ Nureddin! Bu mel'unlar benim kabrimi kazıp cenazemi Kâfiristan'a götürmeye çalışıyorlar, yetiş!" diyerek tehlikenin boyutunu açıkça ifade etmiştir.
3. Hendeklerin Derinliği ve Kalay Detayı
Yaygın inanışta kabrin etrafına erimiş "kurşun" döküldüğü sölense de Evliya Çelebi mimari uygulama hakkında daha spesifik teknik detaylar verir:
• Su Çıkana Kadar Kazı: Sultan Nûreddin Zengî, Hücre-i Saadet'in etrafını sadece normal bir temel derinliğinde değil, yerin altından su fışkırana kadar (yer altı su seviyesine ulaşana kadar) son derece derin kazdırmıştır.
• Kalay ve Kurşun Karışımı: Seyahatnâme'de bu hendeklere sadece kurşun değil, madenlerin birbirine kaynamasını ve delinmesini imkansız kılacak şekilde erimiş kalay ve kurşun karışımının döküldüğü belirtilir. Böylece kabrin etrafı yer altından itibaren aşılmaz, yekpare metal bir zırhla kaplanmıştır.
4. Tünelin Boyutu ve Çıkan Topraklar
Evliya Çelebi, casusların tüneli kazarken ne kadar sistematik çalıştıklarını vurgular. Casusların Medine halkı tarafından fark edilmemek için kazdıkları toprağı küçük torbalara (kırbalara) doldurduklarını, her gün ibadet veya ziyaret bahanesiyle Mescid-i Nebevî'nin dışına ve Cennetü'l-Baki mezarlığına azar azar saçarak yok ettiklerini ayrıntısıyla yazar. Tünel o kadar uzun ve genişletilmiştir ki neredeyse bir insanın rahatça yürüyebileceği bir yeraltı yolu haline gelmiştir.
Yorumlar
Yorum Gönder