Nike Fetvası: Dinî Semboller ve Siyasi Boykot Arasında Bir Analiz

Libya Diyanet İşleri Başkanlığı, Nike ürünlerinin satın alınmasını ve giyilmesini caiz görmeyen bir fetva yayımladı. Bu karar, hem markanın isminin ve logosunun Yunan mitolojisindeki zafer tanrıçasına atfıyla ilişkilendirilen 'şirk' tehlikesine, hem de şirketin İsrail'e verdiği iddia edilen desteğe dayandırılıyor ve küresel markaların dini-siyasi bağlamda nasıl değerlendirilebileceğine dair önemli bir emsal teşkil ediyor.

Libya Diyanet İşleri Başkanlığı'nın (Dar el-İfta) 'Nike' marka giysilerin satın alınmasının ve giyilmesinin caiz olmadığına dair yayımladığı 6697 numaralı fetva, dini otoritelerin küresel markalara ve tüketim alışkanlıklarına yönelik tutumunu ortaya koyan dikkat çekici bir gelişme olmuştur. Bu fetva, sadece dini bir hükmü içermekle kalmayıp, aynı zamanda kültürel, mitolojik ve siyasi bağlamları da kapsayan derinlemesine bir analiz sunmaktadır. Karar, şirketin ismi ve logosuyla bağlantılı dinî göndermelerin yanı sıra, şirketin Filistin davası karşısındaki duruşu ve İsrail'e verdiği iddia edilen desteği temel gerekçeler olarak belirtmektedir.

Nike İsmi ve Logosunun Dinî ve Mitolojik Kökenleri

Libya Diyanet İşleri'ne bağlı fetva komisyonunun kararının ilk ve önemli ayağını, 'Nike' isminin ve logosunun dinî ve mitolojik çağrışımları oluşturmaktadır. Komisyon, ismin Yunanca kökenli olduğunu ve Antik Yunan mitolojisinde 'zafer tanrıçasını' ifade ettiğini belirtmiştir. Daha da ötesi, şirketin logosunun, yani bilinen 'swoosh' işaretinin, eski Yunan inançlarındaki bu zafer tanrıçasının kanatlarından esinlenilerek tasarlandığını kabul ettiği fetvada aktarılmaktadır.

İslam inancının temel direği olan tevhid ilkesi, Allah'tan başka hiçbir varlığa ortak koşulmamasını, yalnızca O'na ibadet edilmesini ve O'nunla ilişkilendirilen hiçbir gücün kabul edilmemesini emreder. Bu bağlamda, mitolojik tanrılarla veya onlara atfedilen sembollerle ilişki kurmak, 'şirk' yani Allah'a ortak koşma olarak değerlendirilebilir. Fetva komisyonu, Nike'ın bu logoyu ve ismi taşıyan giysilerinin, giyilmek ve markayı sergilemek amacıyla satın alınmasının, 'şirk' ile ilişkilendirilen sembollerin yayılması kapsamına girdiğini değerlendirmiş ve bu ürünlerin giyilmesinin caiz olmadığı hükmünü bu gerekçeye dayandırmıştır. Bu yaklaşım, Müslümanların giyim tercihleri de dahil olmak üzere, günlük yaşamlarında tevhid inancına aykırı düşebilecek her türlü sembol ve çağrışımdan kaçınması gerektiği ilkesine dayanmaktadır.

Filistin Davası ve Ekonomik Boykot Tutumu

Libya Diyanet İşleri'nin fetvası, sadece dini sembollerle sınırlı kalmayıp, küresel siyasi bir duruşu da yansıtmaktadır. Kararın ikinci temel gerekçesi, Nike'ın Filistin davası karşısındaki tutumu ve İsrail'e verdiği iddia edilen destektir. Diyanet İşleri, şirketin İsrail'i desteklediğini belirterek, daha önce açıkladığı ticari boykot tutumu doğrultusunda İsrail'i destekleyen şirketlerin boykot edilmesi gerektiğinin altını çizmiştir.

Bu bağlamda, kurum, kendisine bağlı Şer'i Araştırmalar ve İncelemeler Meclisi'nin, İsrail'in Gazze Şeridi'ne yönelik saldırganlığı sırasında işgali destekleyen ülke ve şirketlerin boykot edilmesine ilişkin daha önce yayımladığı bir bildiriye atıfta bulunmuştur. Söz konusu bildiri, 5 Kasım 2023 tarihli olup, Müslüman tüccar ve tüketicileri, İsrail'i destekleyen Batılı şirketlerin ürünlerini boykot etmeye, özellikle lüks ve vazgeçilebilir malların alım satımından kaçınmaya çağırmaktaydı. Bu durum, fetvanın anlık bir karar olmaktan ziyade, Libya Diyanet İşleri'nin Filistin meselesine yönelik genel ve tutarlı bir politikasının uzantısı olduğunu göstermektedir.

Fetvanın Kapsamı ve Hukuki Onayı

Yeni fetva, yukarıda belirtilen iki temel gerekçe doğrultusunda, 'Nike' markasını taşıyan giysilerin giyilmesinin durdurulması, şirketin ürünlerinin satışının ve satın alınmasının bırakılması gerektiği sonucuna varmıştır. Bu, hem bireysel tüketici davranışlarını hem de ticari işletmelerin satış politikalarını etkilemeyi hedefleyen kapsamlı bir çağrıdır.

Fetva, Libya Diyanet İşleri'nden iki müftü, İsam bin Muhammed es-Sari ve Abdurrahman bin Hüseyin Kaddu tarafından imzalanmış ve Libya Genel Müftüsü Sadık bin Abdurrahman el-Garyani tarafından onaylanmıştır. Bu imzalar ve onay, kararın kurum içindeki yüksek düzeyde benimsendiğini ve resmi bir nitelik taşıdığını göstermektedir. Bu fetva, Libya Diyanet İşleri'nin, İsrail'e destek veren kuruluşlar arasında sınıflandırdığı şirketlerin boykot edilmesi çağrısında bulunan tutumları bağlamında, Şer'i Araştırmalar ve İncelemeler Meclisi'nin Kasım 2023'te ticari boykot konusunda yayımladığı bildiriye dayanarak gelmiştir.

Libya Diyanet İşleri Başkanlığı'nın Nike'a yönelik bu fetvası, dini kurumların sadece ibadet ve ahlaki konularla sınırlı kalmayıp, küresel markaların kültürel sembolleri ve siyasi duruşları üzerindeki dini etkilerini de değerlendirebileceğini göstermektedir. Karar, özellikle Batı markalarının kültürel ve siyasi bağlamda dini otoritelerce nasıl algılandığına dair önemli bir örnek teşkil ederken, aynı zamanda tüketicilerin satın alma kararlarını etkileme potansiyeline sahip dini boykot çağrılarının küresel ölçekte nasıl yankı bulabileceği üzerine de tartışmaları tetikleyebilir. Bu, Filistin davası gibi hassas konularda dini otoritelerin siyasi ve ekonomik baskı aracı olarak fetva müessesesini kullanmasının bir yansıması olarak da okunabilir. Gelecekte benzer dini kararların diğer markalar ve ülkeler için de gündeme gelip gelmeyeceği ise merak konusu olmaya devam etmektedir.